الف : پيامبر صلى الله عليه و آله مىفرمايد : نِيّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ ؛ نيت مؤمن بهتر از عمل اوست . فيض در شرح اين حديث اشاره مىكند كه احتمال‌هاى زيادى در معناى آن هست كه بيشتر آنها باطل است ، لذا ما آنها را نياورده‌ايم و تنها چهار احتمال كه مىتوان آن را پذيرفت ، ذكر مىكنيم : 1 - هدف از تكاليف دينى ، پاكى و صلاح قلب و روح انسانى است . اعضاى بدن وسيله‌هايى براى رسيدن به اين هدف هستند . غرض از حركت اعضا و افعال بدنى ، عادت دادن روح به ارادهء اعمال خير و فراغت از شهوت‌هاى دنيوى است تا آنكه به ذكر الهى و تفكر روى آورد . حال هر تكليفى كه بنده انجام دهد و خداوند را با آن اطاعت كند از دو بخش تشكيل مىشود : نيت و عمل كه هر دو از زمرهء « خير » مىباشند ، لكن نيت بهتر از عمل است ؛ زيرا تأثير نيت در رسيدن به هدف ( پاكى روح ) بيش از تأثير عمل در نيل به اين هدف مىباشد . « 1 » 2 - مؤمن تصميم بر انجام اعمال نيك فراوان دارد ، لكن زمان ، اجازهء انجام همهء آنها را به او نمىدهد . به عبارت ديگر اين حديث نظر به كمّيّت نيت‌هاى مؤمن و اعمال او دارد . بنابر اين ثوابى كه بر نيت‌هاى او مترتب مىشود ، بيش از ثوابى است كه به خاطر اعمالش به وى مىدهند . « 2 » 3 - حديث نظر به كيفيت اعمال دارد . مؤمن تصميم دارد اعمال نيك را به بهترين وجه انجام دهد ، لكن در هنگام عمل نمىتواند به اين هدف برسد . بنابراين آنچه در

--> ( 1 ) . فيض اين معنا را از « احياء العلوم » غزالى نقل كرده است . ( 2 ) . فيض اين احتمال را از ابن دريد نقل كرده است .